Hoe veilig zijn onze eieren? Wat je moet weten over fipronil.

In juli is het stofje fipronil aangetroffen in eieren. Hierdoor is er momenteel ontzettend veel discussie over welke eieren je nog wel mag eten, en hoe giftig fipronil eigenlijk is. Waar je aan de ene kant geluiden hoort dat het allemaal wel meevalt, rommelt het aan de andere kant met complot theorieën over de voedingsindustrie en economische belangen. Maar wat is er nu precies aan de hand?

De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) waarschuwt consumenten om eieren met de code X-NL-40155XX* niet te eten omdat het gehalte van de schadelijke stof fipronil daarin zodanig hoog is dat consumptie een acuut gevaar oplevert voor de volksgezondheid. Daarnaast zijn eieren aangetroffen met een fipronil-gehalte dat hoger is dan de dagelijks toelaatbare hoeveelheid bij langdurige consumptie door kinderen.

De eieren worden door de pluimveehouders uit het handelskanaal teruggehaald onder toezicht van de NVWA. De betreffende eicodes staan ook vermeld in een lijst op de site van de NVWA. In de loop van deze week zullen steeds meer uitslagen van ei-monsters geanalyseerd zijn. De lijst op de site zal aan de hand daarvan worden aangepast.

 

Wat is fipronil?

Fipronil werd halverwege de jaren 80 ontwikkeld en kwam in de jaren 90 daadwerkelijk op de markt als gewasbeschermer. De stof werkt tegen een breed spectrum aan insecten: kakkerlakken, muggen, sprinkhanen, teken en vlooien. Bij insecten zorgt het middel voor verstoring in het zenuwstelsel. Fabrikant BASF heeft de octrooirechten van fipronil in handen, die het gebruikt in verschillende gewasbeschermingsproducten (1).

Behalve de positieve effecten in de bestrijding tegen ongewenste insecten, heeft fipronil ook veel negatieve effecten. Zo is het zeer giftig voor honingbijen en doodt het ongeveer 90% van de normale insecten fauna. Wetenschappers hebben ook aangetoond dat fipronil zeer giftig is voor zee- en zoetwatervissen, en zeer giftig voor ongewervelde dieren in zee en zoetwater.

Hoewel fipronil niet meer gebruikt mag worden voor gewasbescherming of bij vee welke gebruikt wordt voor consumptie, wordt fipronil wel nog veelvuldig gebruikt in Europa. Het is de werkzame stof in het middel Frontline van Merial, dat werkt tegen vlooien en teken bij honden en katten. Bij honden en katten werkt het middel overigens zo’n 5 weken tot 2 maanden nadat het is toegediend en in de bloedbaan is terecht gekomen. De concentraties die gebruikt worden zijn zo laag dat de dieren hier over het algemeen geen nadelige effecten van ondervinden (3).

 

De werking van fipronil

Fipronil werkt door de normale functie van het centrale zenuwstelsel in insecten te verstoren. Het blokkeert de GABAA-gereguleerde chloride kanalen in het centrale zenuwstelsel. Verstoring van de GABAA-receptoren voorkomt de opname van chloride ionen, wat vervolgens resulteert in een overmatige neuronale stimulatie en dood van het insect. De binding met insecten GABAA-receptoren is vele malen hoger in vergelijking met de GABAA-receptoren bij mensen. Hierdoor is fipronil selectief voor insecten en verhoogt het de veiligheidsmarge voor mensen en dieren.

Wanneer fipronil wordt geconsumeerd, ontstaat fipronil-sulfon, de primare biologische metaboliet van fipronil. Dit metaboliet is 20 keer meer actief bij GABAA-receptoren van mensen dan bij insecten (4). Fipronil-sulfon is naar verluidt zes keer krachtiger bij het blokkeren van deze receptoren dan fipronil, maar in net zo toxisch als fipronil (5). Fipronil-desulfinyl, de primaire omgevingsmetaboliet van fipronil, is 9 tot 10 keer meer actief bij de menselijke GABAA-receptor in vergelijking met fipronil, waardoor de selectiviteit tussen insecten en mensen wordt verminderd wanneer deze blootgesteld wordt aan deze metaboliet (4,5).

 

Wat gebeurt er met fipronol in het lichaam?

Fipronil komt voornamelijk voor in vetweefsels bij zoogdieren. Ratten die een enkele orale dosis toegediend hebben gekregen, hadden de hoogste concentraties fipronil in de maag, maagdarmkanaal, vet en adrenale organen. Matige niveaus werden gevonden in de lever, pancreas, schildklier en eierstokken. Lage niveaus waren aanwezig in de spier-, hersen-, hart- en hartbloed. De halfwaarde tijd van fipronil in het bloed bij ratten varieerde van ongeveer 6,2-8,3 dagen na een enkele orale dosis van 4 mg/kg en daalde aanzienlijk tot 2,1-2,3 dagen na een enkele orale dosis van 150 mg/kg.

Volgens het National Pesticide Information Center is fipronil bij opname via de huid minder toxisch dan wanneer het wordt ingenomen (2). Onderzoekers hebben een dosis van 79% fipronil op de huid van ratten aangebracht en vonden dat minder dan 1% fipronil na 24 uur in het lichaam werd opgenomen. Wanneer proefdieren fipronil hadden gegeten, werd tussen 15 en 33% (geiten) en 30 tot 50% (ratten) van de opgegeten dosis geabsorbeerd door het lichaam. De rest van de fipronil werd in de ontlasting en urine geëlimineerd (3).

 

Toxiciteit van fipronil bij mensen

Wat we de afgelopen dagen veel gehoord hebben is dat fipronil in grote hoeveelheden onder meer schade kan toebrengen aan de lever, nieren en schildklier. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beschouwt fipronil voor de mens als ‘matig toxisch’. Fipronil is een stof die bij langdurige consumptie schadelijk kan zijn voor de gezondheid. Maar hoe toxisch is deze stof nu eigenlijk?

Acute toxiciteit

Een gemeenschappelijke maatregel van acute toxiciteit is de dodelijke dosis (LD50) of dodelijke concentratie (LC50) die de dood veroorzaakt (als gevolg van een enkele of beperkte blootstelling) bij 50 procent van de behandelde dieren. LD50 wordt over het algemeen uitgedrukt als de dosis in milligram (mg) chemisch per kilogram (kg) lichaamsgewicht. Chemische stoffen zijn zeer giftig als de LD50 / LC50 klein en praktisch niet giftig is wanneer de waarde groot is. De LD50 / LC50 weerspiegelt echter geen effecten van langdurige blootstelling (d.w.z. kanker, geboorteafwijkingen of voortplantingstoxiciteit) die zich kunnen voordoen bij niveaus lager dan die welke de dood veroorzaken. Fipronil wordt beschouwd als matig giftig door inslikken met een orale LD50 van 97 mg/kg bij ratten en een LD50 van 95 mg/kg bij muizen (6).

Onderzoekers voerden ratten een enkele dosis fipronil door middel van een dosering van 0, 2,5, 7,5 of 25,0 mg/kg. De laagste dosis die bijwerkingen veroorzaakte (LOAEL) was 7,5 mg/kg. Bij die dosis vertoonden mannelijke ratten de achteruitgang van de achterpoten na 7 uur na toediening. Ook waren een verminderde lichaamsgewichtstoename, verminderde voedselverbruik en voedsel efficiëntie, en verminderde verzorging onder vrouwelijke ratten op 7 dagen na de enkele 7,5 mg/kg dosis waargenomen. Alle behandeling gerelateerde effecten waren verdwenen 14 dagen na de eenmalige dosis, behalve de verminderde verzorging bij vrouwelijke ratten. Het geen waarneembare bijwerkingsniveau voor fipronil was 2,5 mg / kg (7).

Chronische toxiciteit

De chronische referentiedosis (RfD) voor fipronil voor mensen is 0,0002 mg/kg/dag op basis van het geen waarneembaar bijwerkingsniveau voor chronische toxiciteit (0,5 ppm of 0,019 mg/kg/dag) en een onzekerheidsfactor van 100 (7). De RfD is een schatting van de hoeveelheid chemische stoffen die een persoon gedurende de rest van hun leven voor elke dag blootgesteld kan worden, zonder aanmerkelijk gevaar voor nadelige gezondheidseffecten.

Effecten van fipronil op de menselijke gezondheid en het milieu zijn afhankelijk van de hoeveel fipronil welke aanwezig is en de lengte en frequentie van de blootstelling. Effecten zijn ook afhankelijk van de gezondheid van een persoon en / of bepaalde omgevingsfactoren. In het Amerikaanse EPA is fipronil geclassificeerd als “Groep C – mogelijk menselijk carcinogeen”, gebaseerd op verhogingen van schildklierfolliculaire celtumoren in beide geslachten van de rat (7). Tot op heden is er geen wetenschappelijk bewijs betreffende de chronische effecten van fipronil bij mensen.

 

Waargenomen klinische tekenen van toxiciteit bij mensen

Klinische tekenen en symptomen die na de inname van fipronil bij mensen zijn gemeld, omvatten zweten, misselijkheid, braken, hoofdpijn, buikpijn, duizeligheid, agitatie, zwakte en epileptische aanvallen. Klinische symptomen van blootstelling aan fipronil zijn over het algemeen omkeerbaar en hebben geen behandeling nodig (9,10, 11).

 

Hoe zit het nu met onze eieren?

De NVWA blokkeerde zeven leghen­bedrijven in Nederland, nadat het verboden middel fipronil was aangetroffen in de eieren. Bij de zeven firma’s voerde bloedluisbestrijder Chickfriend uit Barneveld onlangs een behandeling uit. Het lijkt erop dat tijdens deze behandelingen fipronil is gebruikt.

Volgens de NVWA: “Alleen bij langdurige consumptie van eieren die de stof bevatten is er sprake van een gezondheidsrisico. Eet je wekelijks twee tot drie eieren, zoals het Voedingscentrum voorschrijft, dan is er dus niets aan de hand. Sterker nog, fipronil zit ook in anti-luizen- en anti-tekenmiddelen voor je hond of kat. Na de behandeling krijg je zelf veel meer van dat spul binnen dan via zo’n ei.”

 

Waarom is er dan zoveel ophef over?

Eigenlijk is het een principekwestie. Het gaat om voedsel en dat moet veilig zijn. Bovendien ligt het ei sowieso al onder een vergrootglas na de uitbraak van vogelgriep vorig jaar.  

Natuurlijk is er ook de economische kwestie zoals FoodWatch het stelt. Door deze ophef, die met de dag groter wordt, gaan veel consumenten uit angst om ziek te worden helemaal geen eieren meer eten, terwijl ze over het algemeen in een gezond dieet kunnen passen. Dus zolang je geen eier-dieet aan het volgen bent zoals Cees (12), heb je weinig kans dat je negatieve effecten zal ondervinden van de eieren.

 

Hoe zit het dan met het negatief advies voor kinderen?

De waarschuwing om geen besmette eieren tee ten geldt vooral voor kinderen, daar zijn de grenzen anders door hun lagere gewicht. Zoals eerder vermeld in dit artikel is de toxiciteit afhankelijk van de hoeveelheid die je binnenkrijgt. Omdat kinderen kleiner zijn en minder wegen, is naar verhouding de hoeveelheid fipronil die ze binnenkrijgen groter dan bij volwassenen. Maar ook hier geldt weer dat de kinderen een grotere dosis fipronil binnen kunnen krijgen via behandelde huisdieren dan via het eten van een ei.

 

Wat kunnen we hieruit concluderen?

Natuurlijk is het niet goed dat ons voedsel een hoeveelheid giftige stof bevat, en het is goed dat de NVWA nu onderzoek aan het doen naar de eieren die op de markt zijn, maar de hele ophef er rond om heen is misschien een beetje te veel opgeblazen. Het eten van de meeste eieren blijft gewoon veilig, afhankelijk van je gezondheid status.

 

 

Gebruikte bronnen:

1. http://www.boerderij.nl/Pluimveehouderij/Achtergrond/2017/7/Wat-is-fipronil-164175

2. Jackson, D.; Cornell, C. B.; Luukinen, B.; Buhl, K.; Stone, D. 2009. Fipronil Technical Fact Sheet; National     Pesticide Information Center, Oregon State University Extension Services. http://npic.orst.edu/factsheets/archive/fiptech.html.

3. https://apvma.gov.au/sites/default/files/publication/15191-fipronil-prf-vol2-animal-safety-literature_0.pdf

4. Zhao, X.; Yeh, J. Z.; Salgado, V. L.; Narahashi, T. Sulfone metabolite of fipronil blocks gamma-aminobutyric acid- and glutamate-activated chloride channels in mammalian and insect neurons.  Pharmacol. Exp. Ther.2005, 314 (1), 363-73.

5. Hainzl, D.; Cole, L. M.; Casida, J. E. Mechanisms for Selective Toxicity of Fipronil Insecticide and Its Sulfone Metabolite and Desulfinyl Photoproduct.  Res. Toxicol.1998, 11, 1529-1535.

6. Tomlin, C. D. S. The Pesticide Manual, A World Compendium, 14th ed.; British Crop Protection Council: Hampshire, England, 2006; pp 462-464.

7. Fipronil: Third Reevaluation – Report of the Hazard Identification Assessment Review Committee; HED Doc. No. 014400; U.S. Environmental Protection Agency, Health Effects Division, U.S. Government Printing Office: Washington, DC, 2000; pp 1-24.

8. Jackson, D.; Cornell, C. B.; Luukinen, B.; Buhl, K.; Stone, D. 2009. Fipronil General Fact Sheet; National Pesticide Information Center, Oregon State University Extension Services. http://npic.orst.edu/factsheets/fipronil.html.

10. Fung, H. T.; Chan, K. K.; Ching, W. M.; Kam, C. W. A Case of Accidental Ingestion of Ant Bait Containing Fipronil.  Toxicol. Clin. Toxicol.2003, 41 (3), 245-248.

11. Jennings, K. A.; Keller, R. J.; Doss, R. B. Human Exposure to Fipronil from Dogs Treated with Frontline.  Toxicol.2002, 44 (5), 301-303.

12. Mohamed, F.; Senarathna, L.; Percy, A.; Abeyewardene, M.; Eaglesham, G.; Cheng, R.; Azher, S.; Hittarage, A.; Dissanayake, W.; Sheriff, M. H. R.; Davies, W.; Buckley, N. A.; Eddleston, M. Acute Human Self-poisoning with the N-Phenylpyrazole Insecticide Fipronil–a GABAA-Gated Chloride Channel Blocker.  Toxicol. Clin. Toxicol.2004, 42 (7), 955-963.

13. https://www.rtlnieuws.nl/nederland/cees-heeft-30-giftige-eieren-gegeten-ik-voel-me-belazerd

Share

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *